Obywatel świadomy swoich praw - przyjaciel czy wróg urzędnika?
W dobie dynamicznego rozwoju i postępu współczesnej cywilizacji uwidaczniają się istotne problemy związane ze świadomością prawną obywateli. W moim osobistym przekonaniu, świadomość obywatela o przysługujących mu prawach jest obecnie tematem nawet nie tyle ciekawym, ważnym i złożonym, co nader aktualnym. To właśnie rozważania dotyczące kwestii ewoluowania świadomości prawnej społeczeństwa obywatelskiego w Polsce powinny dostarczyć w tym zakresie szeregu koniecznych ustaleń dla państwowej działalności legalistycznej, polityki społecznej oraz obywatelskiej. Musimy mieć tu bowiem na względzie, że świadomość prawna jest kluczowym czynnikiem kształtującym proces tworzenia prawa i jego stosowania oraz jednym z głównych warunków skuteczności prawa. A przecież siła samego prawa i poziom jego społecznej aprobaty tkwi w tym, iż stanowi ono system zdroworozsądkowych, zrozumiałych i przewidywalnych reguł, pozwalających ludziom na racjonalne postępowanie zmierzające do określonych celów. I dlatego m.in. mając powyższe na uwadze, walka o wzrost świadomości prawnej obywateli zdecydowanie powinna się stać priorytetem w budowie społeczeństwa obywatelskiego przez naszego ustawodawcę. Przeciwdziałanie bowiem wykluczeniu prawnemu obywateli jest dla każdego z nas tak samo intratne i generuje wyłącznie wartość w kierunku sprawniej funkcjonującego państwa. Wszyscy musimy w końcu zdać sobie z tego sprawę.
Społeczna wiedza o prawie
Drążąc problematykę stanu świadomości prawnej polskiego społeczeństwa wypada poruszyć zagadnienie znajomości prawa, jako kluczowego elementu świadomości prawnej. Przy jej omawianiu możemy wyróżnić z jednej strony organy państwowe, które dzięki gronie specjalistów tworzą prawo i organy stosujące prawo, które stanowią specjaliści oferujący usługi doradcze, a po drugiej stronie mamy adresatów przestrzegających normy prawa. I tu od razu rzuca nam się w oczy nierówność tych stron, gdyż obywatele jako odbiorcy norm prawa stanowionego nie mogą, nie będąc w przygniatającej większości przypadków wykwalifikowanymi prawnikami, posiadać tej wiedzy z zakresu prawa, co orgań państwowy czy osoby o specjalnym prawniczym wykształceniu i przygotowaniu zawodowym. Niestety, obywatelom często niemały kłopot sprawia przyswojenie zasadniczych wiadomości o normach kształtujących ustrój państwa, o zasadach ważniejszych działów prawa, o podstawowych procedurach i sposobach dotarcia do informacji szczegółowych w prawie. Błądzą w gąszczu nadmiernej ilości przepisów prawa. Jednak nie powinno to nikogo szczególnie dziwić. Przecież tak naprawdę, wśród przeciętnych obywateli wiedza o prawie jest nikła. Moim zdaniem wynika to głównie z zaburzonych procesów komunikacyjnych przy przekazywaniu norm prawnych czy też z ograniczonego dostępu obywateli do informacji prawnej. Czego konsekwencją jest niezdolność większości społeczeństwa do optymalnego, bo racjonalnego działania podług przewidywalnych reguł prawa i osiągania swoich własnych celów. W efekcie można wysnuć wniosek, że przez opisane wyżej dysfunkcje w znajomości prawa rzutujące na świadomość prawną społeczeństwa, prawo staje się coraz mniej akceptowane społecznie. Potęguje się tu wręcz zjawisko niechęci obywateli przy ich wszelkiej możliwej styczności z prawem. Wówczas zawsze na pierwszej linii ognia staje zwłaszcza każdy urzędnik, funkcjonariusz publiczny, pracownik instytucji państwowej, jako ten największy wróg każdego obywatela - petenta... Potrzebne wydaje się zatem zaszczepienie postawy obywatelskiej, takiej, która w postawach i zachowaniach obywateli wykształtuje nie tylko świadomość tego, że mają te prawa, ale że dystans pomiędzy nimi, a ich uzyskaniem przeze nich leży w nich samych i instytucjach, które im tego nie zapewniają. Stąd też, tak ważne jest poradnictwo prawne dla kształtowania społeczeństwa obywatelskiego i świadomości społecznej.
Idea bezpłatnego poradnictwa prawnego i obywatelskiego
Niewątpliwie, potrzeba zmierzenia się z niewysokim poziomem świadomości prawnej wśród obywateli, która zaistniała już pewien dłuższy czas temu w polskim społeczeństwie, wydaje się być w pełni uzasadniona i pilna. Swoistym wynalazkiem, który zrodził się z powyższej potrzeby, jest idea bezpłatnego poradnictwa prawnego i obywatelskiego. Skupia się ona na zapewnieniu szerokiego dostępu do bardzo dobrej jakości bezpłatnego poradnictwa prawnego i obywatelskiego dla każdego zainteresowanego, poprzez działalność m.in. Biur Porad Prawnych i Obywatelskich. Idea ta wyszła naprzeciw społecznym oczekiwaniom, zwłaszcza tej grupy osób, która nie potrafi samodzielnie znaleźć odpowiedzi na nurtujące ich problemy prawne i społeczne. W rzeczywistości okazało się, że funkcjonowanie Biur Porad Prawnych i Obywatelskich od razu zaczęło efektywnie stymulować wzrost świadomości prawnej społeczeństwa. Realizacja projektu "Mam Prawo", na terenie ośmiu powiatów województwa lubelskiego, przez Stowarzyszenie Inicjatyw Samorządowych jest tego najlepszym przykładem. Stała się ona możliwa dzięki dotacjom ze środków Unii Europejskiej przez współfinansowanie z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Kapitał Ludzki. Praca tych Biur potrwa do 2014 roku.

Przedłużenie trwałości projektu "Mam Prawo" 
W tym miejscu rozważań nad ewoluacją świadomości prawnej naszego społeczeństwa należy zadać pytanie,  czy trzy lata trwania projektu "Mam Prawo" to wystarczający okres, aby skutecznie wypracować cele, jakie przyświecają idei bezpłatnego poradnictwa prawnego? Czy zakresem działania Biur Porad Prawnych i Obywatelskich powinny być objęte jedynie "wybrane" samorządy terytorialne?  Pokuszę się tu ze swej strony, jako doradcy mającego na co dzień kontakt z beneficjentami projektu, o raptowną odpowiedź na te pytania. Otóż, nie! Pracownicy projektu świadcząc wysoką jakość bezpłatnych usług z zakresu udzielania porad prawnych, przyczynili się już do zainicjowania procesu zdobywania, przez mieszkańców z terenu ośmiu powiatów województwa lubelskiego, wiedzy i umiejętności praktycznych, związanych z korzystaniem przez nich z regulacji prawnych. To oczywiście można już uznać za sukces, gdyż patrząc na bieżącą sprawozdawczość projektu, potrzeby społeczne w tym zakresie są olbrzymie. Na tyle, że uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że poradnictwo prawne powinno zafunkcjonować w każdym samorządzie lokalnym naszego kraju, tak aby rzeczywiście ułatwić obywatelom dostęp do pomocy prawnej i wymiaru sprawiedliwości. Dodam, że takie poradnictwo powinno zaistnieć właśnie w oparciu o wypracowany model udzielania porad prawnych przez projekt "Mam Prawo", który przede wszystkim cechuje się kompleksowością w przekazywaniu wiedzy o prawie, szybkością i łatwą dostępnością do swoich usług, zwłaszcza poprzez zastosowanie innowacyjnej usługi, tj. "e-kancelarii".
Rozwiązanie finansowania poradnictwa prawnego i obywatelskiego przez państwo - reforma systemowa w dostępie obywateli do pomocy prawnej
Cel, jakim jest wzrost świadomości prawnej jest celem długofalowym, wymagającym ciągłego, nieustannego procesu. Dlatego musimy zdać sobie sprawę z tego, że doraźne i bieżące finansowanie instytucji takich jak SIS, w realizowaniu przez nie poradnictwa prawnego i obywatelskiego dla ludzi, których nie stać na uzyskanie płatnej porady prawnej, niewiele tutaj zmieni, jeżeli system, w którym one działają pozostanie nadal niedoskonały. Stąd reformy systemowe pozostają w tym zakresie nieodzowne, a postulaty takich reform są tu jak najbardziej zasadne. Propozycja stworzenia np. lokalnych Centrów Pomocy Prawnej na szczeblu każdego polskiego powiatu wydaje się ciekawym rozwiązaniem. Kwestią istotną jest zaś to czy państwo jest w stanie finansowo i instytucjonalnie zorganizować system nieodpłatnej dla klienta pomocy prawnej. Nieodpłatnej dla klienta, bo za niego za pomoc taką zapłaci państwo i to je taka porada obciąża finansowo. Wydaje mi się, że jest to możliwe. Natomiast taka inicjatywa obywatelska z pewnością uzyskałaby akceptację większości naszego społeczeństwa. Bo do tego, że warto wspierać finansowo poradnictwo prawne dla osób niezamożnych, nikogo przekonywać już raczej nie trzeba.